Türk tarihi, Orta Asya bozkırlarından başlayıp Anadolu’ya, Avrupa’ya, Kafkasya’ya, Orta Doğu’ya ve Hindistan’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada hüküm süren devletlerin tarihidir. Türkler tarih boyunca sadece askeri başarılarıyla değil; aynı zamanda devlet teşkilatı, hukuk sistemi, eğitim kurumları, ticaret yolları, kültür ve sanat alanındaki yenilikleriyle de dünya tarihine yön vermiştir.
Bu yazıda geçmişten bugüne Türk tarihine yön veren en önemli Türk devletlerini kuruluş-yıkılış tarihleri, bayrakları, önemli olayları ve tarihe kattıkları yeniliklerle birlikte derledik.
Büyük Hun Devleti, Türk tarihinin bilinen ilk büyük devletidir. Devletin temelleri Teoman döneminde atılmış olsa da Hunları zirveye taşıyan kişi Türk tarihinin efsane liderlerinden biri olan Mete Han olmuştur.
Mete Han, Hun Devleti’ni yalnızca büyütmekle kalmamış, aynı zamanda askeri teşkilatı yeniden düzenleyerek tarihe geçmiştir. Hun ordusu disiplinli yapısı ve süvari birlikleri sayesinde Çin’e karşı büyük üstünlük sağlamıştır. Hunların Çin’e uyguladığı baskı, Çin Seddi’nin güçlendirilmesine ve Çin’in savunma sistemlerini geliştirmesine sebep olmuştur.
Hun Devleti’nin zayıflaması, iç karışıklıklar ve taht mücadeleleriyle başlamıştır. Hunlar zamanla kuzey ve güney olarak ikiye ayrılmış, bu durum siyasi gücü zayıflatmıştır. MS 216 civarında Hun siyasi birliği tamamen bozulmuş ve devlet parçalanmıştır.
Onlu Ordu Sistemi’nin temeli bu dönemde atılmıştır.
Türk devletlerinde görülen töre (hukuk düzeni) anlayışı güçlenmiştir.
Atlı süvari taktikleriyle hızlı savaş stratejisi geliştirilmiştir.
Çin ile yapılan mücadeleler, Çin’in savunma sistemini değiştirmiştir.
? Bayrak:
Avrupa Hun Devleti, Türklerin Avrupa’daki ilk büyük siyasi gücüdür. Hunların batıya ilerlemesi, Avrupa tarihinde büyük bir dönüm noktası olan Kavimler Göçü’nü başlatmıştır. Bu göç, Roma İmparatorluğu’nun zayıflamasına ve Avrupa’da yeni krallıkların kurulmasına neden olmuştur.
Avrupa Hunlarının en ünlü hükümdarı Attila’dır. Attila döneminde Hunlar, Bizans ve Batı Roma üzerinde büyük baskı kurmuştur. Bizans, Hun saldırılarını durdurabilmek için vergi ödemek zorunda kalmış, Hunlar Avrupa’nın en güçlü ordusu haline gelmiştir.
451 yılında gerçekleşen Katalaunum Savaşı, Hunların Roma ve müttefikleriyle karşılaştığı en önemli savaşlardan biridir. Attila daha sonra İtalya’ya kadar ilerlemiş ve Roma’yı tehdit etmiştir. Attila’nın ölümü sonrası devlet hızla zayıflamış ve 469 yılı civarında parçalanmıştır.
Kavimler Göçü’nü başlatıp Avrupa tarihini değiştirmiştir.
Roma’nın zayıflamasını hızlandırarak Avrupa’da yeni devletlerin kurulmasına yol açmıştır.
Avrupa’da Türk askeri taktikleri ve süvari düzeni örnek alınmıştır.
Diplomasi ve savaş gücü birlikte kullanılarak Bizans’a vergi sistemi uygulanmıştır.
? Bayrak:
Göktürk Kağanlığı, tarihte “Türk” adını resmi devlet ismi olarak kullanan ilk Türk devletidir. Bu nedenle Türk kimliğinin devletleştiği en önemli dönemlerden biri olarak kabul edilir. Devletin kurucusu Bumin Kağandır.
Göktürkler döneminde Türk devlet teşkilatı güçlenmiş, kağanlık sistemi daha düzenli hale gelmiştir. Göktürkler, Çin’e karşı bağımsızlık mücadelesi vermiş ve Orta Asya’da geniş bir coğrafyada hakimiyet kurmuştur.
Göktürklerin en önemli miraslarından biri Orhun Yazıtlarıdır. Bu yazıtlar, Türk dilinin bilinen en eski yazılı belgeleri arasında yer alır. Yazıtlarda Türk halkına öğütler verilmiş, devlet yönetimi, bağımsızlık ve birlik vurgulanmıştır.
Göktürk Devleti, iç karışıklıklar ve Çin baskısı nedeniyle zayıflamış ve 744 yılında yıkılmıştır.
“Türk” adını devlet ismi olarak kullanan ilk Türk devletidir.
Orhun Yazıtları ile Türkçe yazılı kaynaklar ortaya çıkmıştır.
Türklerde bağımsızlık fikri ve milli bilinç güçlenmiştir.
Devlet teşkilatı ve kurultay anlayışı gelişmiştir.
? Bayrak:
Uygur Devleti, Türk tarihinde yerleşik hayata geçişi hızlandıran ve kültür-sanat alanında büyük gelişmeler sağlayan bir devlettir. Uygurlar, şehirleşme konusunda ilerlemiş ve ticareti geliştirmiştir.
Uygur Kağanlığı döneminde Maniheizm ve Budizm etkili olmuş, bu durum sanat ve yaşam tarzını değiştirmiştir. Uygurlar kitap, yazı ve eğitim alanında ilerlemiş, ticaret yollarında güçlü hale gelmiştir.
Uygurların güçlü kültür yapısına rağmen, 840 yılında Kırgız saldırıları sonucu devlet yıkılmıştır.
Türk tarihinde yerleşik hayata geçen ilk büyük devletlerden biridir.
Yazı ve kitap kültürü gelişmiş, Uygur alfabesi yaygınlaşmıştır.
Ticaret ve şehirleşme sayesinde Orta Asya’da önemli merkezler kurulmuştur.
Sanat, mimari ve resim alanında Türk kültürüne katkı sağlamıştır.
? Bayrak:
Avar Kağanlığı, Orta Avrupa’da Bizans’a karşı güçlü bir Türk devleti kurmuştur. Balkanlar ve Orta Avrupa’da uzun süre etkili olmuş, Bizans’a karşı savaşlar yapmıştır.
Avarların Avrupa’daki varlığı, Slav toplumlarının siyasi yapılanmasında etkili olmuş, Avrupa’da yeni halkların yerleşmesine ortam hazırlamıştır. Ancak Frank saldırıları ve iç zayıflama nedeniyle Avar Devleti 835 civarında yıkılmıştır.
Avrupa’da uzun süre güçlü bir Türk hakimiyeti sağlamıştır.
Bizans ile yapılan mücadeleler Avrupa’nın siyasi dengesini değiştirmiştir.
Slavların yerleşmesi ve güçlenmesi sürecine etki etmiştir.
? Bayrak:
Hazar Devleti, Kafkaslar ve Hazar Denizi çevresinde kurulmuş güçlü bir Türk devletidir. Hazarlar özellikle İpek Yolu üzerinde bulunmaları sayesinde ticarette büyük zenginlik elde etmişlerdir.
Hazarlar hem Bizans hem de İslam devletleriyle diplomatik ilişkiler kurmuş, ticaret yoluyla farklı kültürlerle etkileşim içinde olmuştur. Devlet uzun süre dayanmış ancak Rus saldırılarıyla zayıflamış ve 969 civarında yıkılmıştır.
İpek Yolu ticaretini kontrol ederek ekonomik güç kazanmıştır.
Diplomasi ile ticareti birleştirip güçlü bir devlet modeli oluşturmuştur.
Kafkaslar bölgesinde Türk kültürünün yayılmasına katkı sağlamıştır.
? Bayrak:
Karahanlılar, Türk tarihinde çok önemli bir yere sahiptir çünkü İslamiyet’i kabul eden ilk büyük Türk devletidir. Bu devletle birlikte Türk-İslam kültürü güçlenmiş ve Türklerin İslam dünyasındaki etkisi artmıştır.
Karahanlılar döneminde bilim ve edebiyat gelişmiş, Yusuf Has Hacip tarafından yazılan Kutadgu Bilig Türk-İslam düşüncesinin temel eserlerinden biri olmuştur. Karahanlılar, Orta Asya’da uzun süre hakimiyet kurmuş, ancak zamanla parçalanarak yıkılmıştır.
İslamiyet’i resmi olarak benimseyen ilk büyük Türk devletidir.
Türk-İslam edebiyatının temel eserleri ortaya çıkmıştır.
Medrese ve eğitim kurumları gelişmiştir.
? Bayrak:
Gazneliler, Türk-İslam tarihinin önemli devletlerinden biridir. En büyük hükümdarları Sultan Mahmud, Hindistan’a yaptığı seferlerle İslamiyet’in Hindistan’da yayılmasını sağlamıştır.
Gazneliler, Hindistan bölgesinde büyük kültürel iz bırakmış, bu coğrafyada Türk-İslam etkisini güçlendirmiştir. Ancak zamanla Selçuklu baskısı ve iç karışıklıklarla zayıflayarak 1186’da yıkılmıştır.
Hindistan’da Türk-İslam kültürünü yaymıştır.
Hindistan seferleriyle büyük ekonomik güç kazanmıştır.
Türklerin Güney Asya’ya yerleşmesinde öncü rol oynamıştır.
? Bayrak:
Büyük Selçuklular, Türk tarihinin en büyük devletlerinden biridir. 1071 yılında gerçekleşen Malazgirt Zaferi, Anadolu’nun kapılarını Türklere açmış ve Türklerin Anadolu’ya yerleşme sürecini başlatmıştır.
Selçuklular döneminde devlet teşkilatı gelişmiş, vezirlik sistemi güçlenmiş, eğitim kurumları kurulmuştur. Özellikle Nizamiye Medreseleri, İslam dünyasının en önemli eğitim kurumları arasında yer almıştır.
1194 yılında Selçuklu Devleti yıkılsa da bıraktığı miras, Anadolu Selçukluları ve Osmanlı Devleti’ne temel oluşturmuştur.
Malazgirt Zaferi ile Anadolu’nun Türkleşmesi başlamıştır.
Nizamiye Medreseleri ile eğitim sistemi gelişmiştir.
Türk-İslam devlet yapısı güçlenmiştir.
? Bayrak:
Anadolu Selçukluları, Anadolu’da Türk hakimiyetini güçlendiren ve Anadolu’yu bir ticaret merkezi haline getiren devletlerden biridir. Konya başkent olmuş ve Anadolu’da birçok eser inşa edilmiştir.
Kervansaraylar, hanlar ve yollar yapılmış, Anadolu ticaret açısından canlanmıştır. Selçuklu mimarisi bu dönemde gelişmiş, camiler ve medreseler yapılmıştır. Ancak Moğol baskısı sonucunda zayıflayarak 1308’de yıkılmıştır.
Anadolu’da ticaretin gelişmesi için kervansaray sistemi kurulmuştur.
Selçuklu mimarisi Anadolu’da büyük eserler bırakmıştır.
Anadolu’nun Türk yurdu haline gelmesinde büyük rol oynamıştır.
? Bayrak:
Harzemşahlar, Orta Asya ve İran bölgesinde güçlenen bir Türk devletidir. Moğol istilasına kadar bölgede etkili olmuş, ancak Cengiz Han’ın saldırılarına karşı koyamamıştır.
Moğol saldırıları Harzemşahları kısa sürede dağıtmış, 1231 yılında devlet tamamen yıkılmıştır.
Orta Asya’da Selçuklu sonrası Türk hakimiyetini sürdürmüştür.
Moğol istilası öncesi bölgede güçlü bir siyasi denge kurmuştur.
? Bayrak:
Altın Orda Devleti, Kırım ve Rus steplerinde kurulmuş ve zamanla Türkleşmiş bir devlettir. Rus prensliklerini uzun süre baskı altında tutmuş ve Rusya’nın siyasi gelişimini etkilemiştir.
Altın Orda, ticaret ve askeri güç açısından bölgenin en büyük devletlerinden biri olmuştur. Zamanla iç karışıklıklarla zayıflamış ve 1502’de yıkılmıştır.
Rus prensliklerini uzun süre yönetimi altında tutmuştur.
Kırım ve Karadeniz bölgesinde Türk etkisini artırmıştır.
Ticaret yolları sayesinde ekonomik güç kazanmıştır.
? Bayrak:
Timur İmparatorluğu, Timur tarafından kurulmuş ve Orta Asya’dan Hindistan’a kadar geniş bir coğrafyada hüküm sürmüştür. Timur’un en önemli olaylarından biri 1402’de gerçekleşen Ankara Savaşıdır. Bu savaşta Osmanlı yenilmiş ve Osmanlı’da Fetret Devri başlamıştır.
Timur döneminde Semerkant önemli bir kültür merkezi haline gelmiş, bilim ve sanat desteklenmiştir. Devlet Timur sonrası zayıflamış ve 1507’de yıkılmıştır.
Semerkant kültür ve bilim merkezi haline gelmiştir.
Türk-İslam mimarisi ve sanatında önemli eserler verilmiştir.
Osmanlı tarihindeki Fetret Devri’ni başlatan Ankara Savaşı yaşanmıştır.
? Bayrak:
Safevi Devleti, Şah İsmail tarafından kurulmuş ve İran’da hüküm sürmüştür. Safeviler Türk kökenli bir hanedan olarak kabul edilir ve Azerbaycan Türk kültüründe önemli izler bırakmıştır.
Osmanlı ile Safeviler arasında uzun yıllar savaşlar yaşanmış, 1639’daki Kasr-ı Şirin Antlaşması ile Osmanlı-Safevi sınırı büyük ölçüde belirlenmiştir. Safevi Devleti 1736’da sona ermiştir.
İran coğrafyasında güçlü bir Türk hanedanı kurulmuştur.
Osmanlı-İran sınırlarının şekillenmesinde rol oynamıştır.
Azerbaycan Türk kültürünün gelişmesine katkı sağlamıştır.
? Bayrak:
Osmanlı Devleti, Türk tarihinin en uzun ömürlü ve en geniş topraklara sahip devletlerinden biridir. Osman Gazi tarafından kurulan Osmanlı, kısa sürede büyüyerek Balkanlara yayılmış ve 1453’te İstanbul’un fethiyle büyük bir imparatorluk haline gelmiştir.
Osmanlı Devleti 3 kıtada hüküm sürmüş, Avrupa ve Orta Doğu tarihini derinden etkilemiştir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde en güçlü zamanını yaşamıştır. I. Dünya Savaşı sonrası zayıflayarak 1922’de sona ermiştir.
İstanbul’un fethi ile dünya tarihinde yeni dönem başlamıştır.
Devşirme sistemi ve yeniçeri ocağı ile güçlü ordu kurulmuştur.
Mimari, sanat ve hukuk alanında büyük gelişmeler yaşanmıştır.
600 yıl boyunca büyük bir imparatorluk düzeni kurulmuştur.
? Bayrak:
Türkiye Cumhuriyeti, Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde 1923 yılında kurulmuştur. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte modernleşme süreci başlamış, eğitim, hukuk ve sosyal yaşam alanında köklü reformlar yapılmıştır.
Türkiye Cumhuriyeti, günümüzde Türk devlet geleneğinin devamı olarak kabul edilir ve modern Türk milletinin siyasi temsilcisidir.
Cumhuriyet yönetimi ile modern devlet düzeni kurulmuştur.
Harf devrimi, eğitim reformu ve hukuk reformları yapılmıştır.
Kadınlara seçme-seçilme hakkı gibi sosyal yenilikler getirilmiştir.
Çağdaşlaşma ve sanayileşme süreci hızlanmıştır.
?? Bayrak:
| Devlet | Kuruluş | Yıkılış |
|---|---|---|
| Büyük Hun | MÖ 220 | MS 216 |
| Avrupa Hun | 375 | 469 |
| Göktürk | 552 | 744 |
| Uygur | 744 | 840 |
| Avar | 565 | 835 |
| Hazar | 650 | 969 |
| Karahanlı | 840 | 1212 |
| Gazneliler | 963 | 1186 |
| Büyük Selçuklu | 1037 | 1194 |
| Anadolu Selçuklu | 1077 | 1308 |
| Harzemşahlar | 1097 | 1231 |
| Altın Orda | 1240 | 1502 |
| Timur | 1370 | 1507 |
| Safevi | 1501 | 1736 |
| Osmanlı | 1299 | 1922 |
| Türkiye | 1923 | Günümüz |
